امروز: ۲۸ خرداد ۱۳۹۸ -
کد خبر: ۱۰۴۰۴۶
۲۶ فروردين ۱۳۹۸ - ۱۰:۱۷

سیدحسین ربیعی

پژوهشگر حوزه منابع آب و محیط زیست


به جویی که یک روز بگذشت آب
/ نسازد خردمند ازو جایِ خواب

سیل یک پدیده طبیعی است که با مدیریت صحیح منابع آبی، می‌توان تا حد زیادی خسارات آن را کاهش داد؛ اما شیوه نادرست مدیریت باعث تشدید وقوع سیل و خسارات فراوانی به مردم و زیرساخت‌ها وارد می‌کند.

امروزه افزایش جمعیت، پیشرفت علم و توسعه تاسیسات صنعتی و گسترش شهرنشینی باعث تغییر کاربری اراضی شده است که نتیجه آن تغییرات شدیدی در مورفولوژی حوضه آبریز است.

هرگونه دخل و تصرف در طبیعت تبعات خطرناکی برای جامعه و انسان دارد. به جرات می‌توان گفت که سیل در ایران یک پدیده فراگیر بوده و تقریبا تمامی نواحی کشور به نوعی خسارات ناشی از آن به‌طور مستقیم تجربه کرده و یا به صورت غیرمستقیم متحمل شده‌اند.

در بروز و یا تشدید سیلاب عوامل متعددي دخالت دارند. این عوامل را می‌توان به‌طور کلی در سه گروه اصلی طبقه‌بندي نمود: عوامل اقلیمی، خصوصیات منطقه‌اي و حوضه‌اي و عوامل انسانی، در کشورهاي مختلف جهان بسته به موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی حوضه‌هاي آبریز آن و همچنین با توجه به فرهنگ، سنت‌ها و آداب و رسوم زندگی مردم و نحوه رشد جمعیت، تاثیر هر کدام از این عوامل متفاوت است. بنابراین نمی‌توان مثلا بارندگی شدید را در همه کشورها عامل اصلی ایجاد خسارت دانست. لذا براي ریشه‌یابی دلایل وقوع سیل و خسارات ناشی از آن بایستی به هر کدام از عوامل ذکر شده، در هر کشور، توجه نموده و چه بسا ترکیبی از عوامل موجب وقوع سیل و تشدید خسارات باشند. باتوجه به شرایط اقلیمی، بخش مهمی از کشور جزو مناطق خشک و نیمه خشک به شمار می‌رود. این امر کشور را به لحاظ سیل خیزی در رتبه هفتمین کشور دنیا قرار داده است. در چنین شرایطی، بارش کافی براي استقرار سریع پوشش گیاهی و حفظ خاك وجود نداشته و از سوي دیگر، بارش‌ها با شدت زیاد در زمان‌هاي کوتاه و دارای ضریب تغییرات بسیار شدید می‌شود که به سطح دامنه‌ها رسیده و باعث ایجاد سیل می‌گردند. خصوصیات منطقه‌اي و حوضه‌ای که ویژگی‌هاي محیطی که دریافت کننده بارش است اثر زیادي روي شدت و حجم سیل‌ها دارد. از مهم‌ترین عوامل حوضه‌اي می‌توان به وضعیت زمین‌شناسی، پوشش گیاهی، مساحت، شیب و شبکه زهکشی اشاره نمود.

شرایط اقلیمی و خصوصیات حوضه از عوامل طبیعی وقوع سیلاب هستند، اما از طرفی عواملی که موجب افزایش خسارات و گسترش آثار آن نسبت به سال‌هاي گذشته شده‌اند بیشتر ریشه مصنوعی دارند، که از آن به عنوان عوامل انسانی یاد می‌شود.

انواع عوامل انسانی چیست و چگونه سبب تشدید وقوع سیل می‌شود؟ تغییر کاربري، تخریب پوشش گیاهی که با توجه به شرایط نامناسب اقلیمی در بخش وسیعی از کشور، زمینه لازم براي استقرار سریع پوشش گیاهی وجود ندارد و تخریب در پوشش می‌تواند مشکلات زیادي را ایجاد کند. چراي مفرط دام و از بین بردن جنگل‌ها و مراتع، شیوه‌هاي نادرست شخم‌زنی و کشاورزي و توسعه راه‌ها و شهرها بدون توجه به جنبه‌هاي زیست‌محیطی، امروزه نقش‌ مهمی در کاهش نفوذپذیري خاك و زمان تمرکز و افزایش فرسایش و حجم سیلاب‌ها داشته است.

فرسایش خاک سبب گل آلود شدن سیلاب می‌شود که نتیجه آن خرابی و خسارت بیشتر است، زیرا طبق قانون ارشمیدس با افزایش غلظت آب، اجسام سنگین را به‌طور شناور با جریان آب حرکت می‌دهد. همچنین برداشت بی‌رویه از منابع شن و ماسه رودخانه‌اي و تغییر شرایط تعادلی رودخانه‌ها، ساخت و سازها و تجاوز به حریم و بستر رودخانه‌ها، احداث سازه‌هاي متقاطع بدون توجه به هیدرولیک جریان و تغییر مسیر طبیعی آبراهه‌ها و رودخانه‌ها از مسیر بستر طبیعی خود و کشت و زرع در این مسیرها، باعث تغییر الگوی زهکشی طبیعی و جاری شدن جریان‌های بیش از ظرفیت آبراهه‌ها و مسیل‌های شهری می‌شود. بدیهی است که نتیجه‌اي جز افزایش خسارات سیل را در پی نداشته باشد. این مسئله منجر به تشدید خطر سیل خیزی و آب گرفتگی معابر و افزایش هزینه‌های نگهداری شهر و خسارات احتمالی جانی و مالی را به‌طور چشم‌گیری افزایش می‌دهد. طراحی و اجراي نامناسب انواع سازه‌ها در اطراف رودخانه، نه تنها در هنگام وقوع سیل موثر نخواهد بود؛ بلکه با تخریب آن‌ها در جریان سیل، موج سیل به صورت ناگهانی با حجم و سرعت قابل توجه، خسارات فراوانی را در مسیر خود ایجاد می‌کند. در برنامه ریزي منابع آب و طراحی پروژه‌هاي آبی پیش‌ بینی‌هاي هیدرولوژیکی به صورت مقادیر حدي تراز آب(حداکثر و حداقل) مورد استفاده قرار می‌گیرند و عدم توجه به حداکثر بارش محتمل (PMP) و دوره بازگشت مناسب ویژه هر حوضه آبریز، سبب ناکارآمدی و تخریب پروژه در زمان وقوع سیل می‌شود که خسارات زیادی برجای خواهد گذاشت. این موارد بالا از جمله علل اصلی تشدید وقوع سیل خواهد بود.

به‌طور کلی جلوگیری از سیل امکان پذیر نیست ولی قابل مدیریت و کنترل است. از جمله روش‌های مدیریت سیلاب سازه‌ای و غیر سازه‌ای است. روش‌های سازه‌ای مشتمل بر احـداث تاسيـسات و اقدامات فيزيكي براي مقابله با سيلاب است. از جمله این روش‌ها، سد يا سيل بند که سبب محدود کردن سیلاب می‌شود، احداث سد خشکه چین، فاروئينگ، بانكت که باعث نفوذ آب به داخل خاک و کنترل فرسایش می‌شود، تبديل اراضي پـست و گـود شهرهاي بزرگ به پارك و فضاي سبز، ايجاد سطوح نفوذپذير در سطح شهر و عدم تبديل زمين‌هاي آزاد به سازه‌هاي شهري، جداسازي سيستم‌هاي مختلط دفـع رواناب‌ها و فاضلاب‌ها است، که باید از نظر فنی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی مورد ارزیابی قرار گیرند. روش‌هاي غير سازه‌ای با هدف کمینه کردن پیامدهای وقوع سیل است، به اقداماتي گفته مي‌شود كه در آنها به جاي مهار فيزيكي سيلاب‌ها، بـر اسـتفاده معقول از اراضي سيل‌گير و دشت‌هاي سيلابي تاكيد مي‌گردد تا حجم خسارات محتمل كاهش يابد. از جمله روش‌های غیر سازه‌ای نظیر مدیریت حوزه‌های آبخیز، پهنه بندی سیلاب دشت و اعمال مقررات خاص کاربری این اراضی، ایجاد سیستم‌های هشدار سیلاب و اطلاع رسانی رخداد سیلاب پیش از وقوع و ... که بسیار کم هزینه می‌شوند. جهت پيشگيري از وقوع سيل استفاده از روش‌هاي عمليات سازه‌ای و غيـر سازه‌ای امـري ضـروري است و در بكارگيري هر يك از روش‌ها توجـه بـه نـوع خاك، آب و هوا، پوشش گياهي، محـدوده ساخت و ساز و... نيز لازم است. در مدیریت سیلاب باید پایداری عوامل اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی تواما در نظر گرفته شوند. مدیریت منابع آب در حوضه بسیار پیچیده است و عدم قطعیت‌های زیادی وجود دارد که باید در نظر گرفته شود. مدیریت یکپارچه منابع آب صرفا برای شرایط کمبود آب نیست، بلکه برای شرایط پرآبی مانند وقوع سیل هم مد نظر قرار دارد. با مدیریت منابع آب می‌توان از خسارات مالی و تلفات جانی که در اثر وقوع سیل بوجود آمده است جلوگیری کرد. اگر توسعه در بخش‌های کشاورزی، صنعت و شهرنشینی با توجه به مدیریت منابع آب و ملاحظات زیست محیطی صورت گیرد می‌توان از وقوع پدیده‌ای مثل سیل بهره مثبتی برد، به عنوان مثال پرشدن تالاب‌ها که باعث جلوگیری از ریزگردها می‌شود، احیا پوشش گیاهی، مرتع و جنگل، تغدیه سفره‌های آب زیرزمینی و از همه مهم‌تر از تلفات جانی به شدت کاهش می‌یابد. از جمله عواملی که سبب مدیریت سیلاب در حوضه آبریز با توجه به مدیریت منابع آب و ملاحظات زیست محیطی است، عبارتند از: تهیه نقشه‌هاي پهنه‌بندي سیل و پیاده سازي حد بستر و حریم رودخانه‌ها به منظور مدیریت توسعه سیلاب دشت. كنترل مستمر بستر سيلابي و رعايت حريم مسيل‌ها و رودخانه‌ها و منطقه بندي سيلاب دشت، مطالعات آبخوان‌داري و پخش سیلاب به منظور استفاده موثر از جریان سیل و کاهش خسارات آن آبخیزداري شامل عملیات بیولوژی و مکانیکی به منظور تقویت پوشش گیاهی و احیا جنگل‌ها که باعث حفاظت خاک و افزایش نفوذپذیري و در نتیجه کاهش پتانسیل سیل خیزي منطقه عدم دخالت در مسيل‌ها و دستكاري آب گذرها، بهسازی آبندان‌ها و لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه به منظور افزایش ظرفیت عبوري جریان، توجه دقيق و كافي در رعايت ضوابط و استانداردهاي شهرسازي، مطالعات اصلاح و تغییر کاربري اراضی و ارائه کاربري‌هاي مجاز خصوصا با توجه به مطالعات پهنه بندي سیل و سیل خیزي در کوتاه مدت و دراز مدت، همچنين ضرورت دارد براي شهرهايي كه در معرض تهديد سيل قرار دارند ضـمن انجام مطالعات لازم، طرحي تحت عنوان طرح جـامع كنترل و مهار سيلاب تهيه گـردد كـه طـي آن تمـامي حوزه آبريزي مورد بررسي قـرار گیرد، تا بدين وسيله بتوان خسارات ناشي از سيل را كاهش داد.

انشاالله با مدیریت صحیح و استفاده از دانش متخصیص در زمینه مدیریت منابع آب و محیط زیست و مشارکت مردم بتوانیم از خسارات مالی و مخصوصا تلفات جانی سیلاب جلوگیری کنیم و به حداقل برسانیم و دیگر شاهد حوادث تلخ و ناگوار برای هم وطنان عزیزمان نباشیم.

نظرات شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
دیدنی‌های امروز؛ از هاکی بازی پوتین تا حواشی نخستین جمعه ماه رمضان دیدنی‌های امروز؛ از جارچی سلطنتی بریتانیا تا جوراب خاص وزیر خارجه آمریکا آیین گل‌غلتان نوزادان در امیریه تصاویر عجیب از ازدواج پادشاه تایلند! حرکات کششی و خمشی نماینده مجلس در صحن (تصاویر) چرا پاپ پای رهبران سودان جنوبی را بوسید؟ دیدنی‌های امروز؛ از آمادگی برای آتش‌بازی شب سال نو تا سونای در دل کوه هیجان در بزرگ‌ترین پیست اسکی ایران
فیلم/ صحنه های سانسور شده بازی ایران_اسپانیا فیلم/ زیباترین گل های جام جهانی تا این لحظه امیرعباس کچلیک: ماهی ۵۰ میلیون درآمد دارم اشک ها و لبخندهای فینال لیگ قهرمانان عمل جراحی بهداد سلیمی با موفقیت انجام گرفت+ویدیو مراسم حرکت میلیونی عاشقان حرم اباعبدالله الحسین(ع) + فیلم همایش شیرخوارگان حسینی + فیلم قافله سالار داره میاد خدا کنه برگرده + فیلم نوحه خوانی سردار همدانی در ظهر عاشورا + فیلم